Türk insanının kültüründe derin bir etkisi var çayın. Bazı millet ve kültürleri popüler kültürde yerine oturtan tipik klişeler vardır; örneğin Fransızlar aşırı sigara içer, İskoçlar cimri, ayyaş ve gevezedir. Güney İtalyalılar pejmurde, geveze ve ataerkildir. Türk deyince aklıma ilk gelen şeylerden biri de ince belli bardaktan çay içen biri.
Ben çayın Osmanlı döneminden beri bilindiğini varsaydığımdan, zaman zaman düşündüğümde çayla ilgili kültürel bir boşluğumuz olduğunu düşünürdüm ve bazı şeyler garibime giderdi. Örneğin, çayın bizde cam bardakla içilmesi gibi. Bilindiği gibi, cam porselen ve toprak bardaklara göre çok yenidir ve en azından 100 sene önce, çok daha pahalı ve lüks bir malzemeydi. Osmanlı kadar eski olsaydı, çayı da porselenle içerdik diye düşünmüşümdür; İngilizler gibi. Zaman zaman birkaç saniyeliğine aklıma takılan, ama unutup araştırmadığım bu tuhaflığı, 2 sene önce Rize’ye gittiğimde tesadüfen çözdüm.
Çayı Türkiye’ye getiren kişi, Zihni Derin adında bir bürokrat. Rize’de ÇayKur’un binasına giderseniz, az ilerisinde heykelini görürsünüz. (Üstelik, bizde meydanlara dikilen heykeller genelde son derece amatördür; bizim standartlara göre düzgün yapılmış bir heykel bu!).
Zihni Derin, benim delisi olduğum çayı Rize bölgesinde yetiştirebilmek için gerçekten çok uğraşmış. Sadece 50 senede, çayın kültürümüzde ne kadar derin bir etki bıraktığı gözönüne alınacak olursa, Zihni Derin’in yaptığı iş çok büyük. Dünya tarihinde nadiren böyle büyük ve etkili “kültür devrimlerine” rastlarsınız. Burada kayda değer olan şu: çok kısa bir sürede milli içecek haline geliyor çay; üstelik yüzyıllardır süre gelen kahveyi tahtından ederek (gerçi kahve pahalıdır ve Türkiye’de yetişmez; şimdi nispeten ucuz olmasına rağmen, benim çocukluğumda bile anormal derecede pahalıydı). Bir başka enteresan nokta, Türk çayının, ki tarihçesi çok kısadır, kendine has bir özellik kazanabilmiş olması. Meyve çayları hariç, dünyadaki tüm çayları denedim denebilir. Hatta, buna yöresel yeşil Çin ve Japon çayları da dahil. Hiçbirinde Türk çayının kendine has tad ve kokusunu bulamadım. Çaykur’un Filiz çayı,bazen Turist çayı ve Lipton’un çaylarını beğeniyorum. Maalesef, Lipton dışında Çaykur ürünlerinin bir standart sorunu var. Kimisi harika, kimisi berbat çıkıyor ama son yıllarda onlar da bir standart tutturmaya başladılar. (Ki iyi Çaykur’u herzaman Lipton’a tercih ederim).
Zamanında hem bölgede, hem de çayla ilgili insanlarla biraz konuştum neden bir standart oluşmuyor diye; aslında sorun yine bürokrasi kaynaklı. Devlet politikası, çayın sapına da köküne de, en kıymetli olan ilk sürgüne de aynı parayı veriyor. Doğal olarak çiftçi, çayı keserken ve yetiştirirken özen göstermiyor.
Aslında burada dikkat çekmek istediğim şey, çayın Türkiye’ye nasıl geldiğinden ziyade, tek bir adamın çabasının yaşamlar,kültürler üzerinde bıraktığı etki.
Ancak bireyler hala kendilerinin ne kadar önemli olabileceklerinin farkında değiller. Bu da “modern çağın” insanları uyutmasından kaynaklanıyor. İnsanlar işçi karıncaya indirgendiler.
Çayın Türkler için yeni bir şey olduğunu biliyorum fakat bu kadar da yeni bir şey olduğunu bilmiyordum.
Çay bardağıyla kurduğunuz ilişki de takdire şayen. Zaman zaman ben de ince belli çay bardağı ve kırmızı şeritleri olan beyaz altıkların nasıl bu kadar yaygınlaştığını düşünür dururum. Acaba bu konuda da bir bilgi var mı?
Çayın sonradan geldiğini biliyordum ancak nasıl olduğu konusunda bir bilgim yoktu. Güzel bir yazı olmuş.
Bir şey daha aklıma takıldı, sanırım çayı bizim gibi demleme üsülünde kullanan millet yok, yanılıyor muyum?
Çayın Cumriyet dönemiyle ülkemize geldiğini ve yetiştirilmeye başlandığını biliyordum. Fakat ülkemize çay yetiştiriciliğinin Atatürk’ün isteğiyle başladığını okumuştum. Hangisi doğrudur bilmiyorum ama çay iyiki var diyorum bende 
Sanırım 15 yy. başında kahve bilindik halini alıyor, ondan önce Habeşliler yiyorlar… Sonra Yemen, Mekke, Mısır olarak bi anda yayılıyor…
Osmanlıya ne zaman geldiğinin tam tarihi yok ancak 1520-1540 arası tarihlerde geliyor, kahve ile beraber kahvehaneler açılıyor millet camiye gitmek yerine buralarda tütünle beraber içip kafayı bulup lak lak edince bi çok defa (Kanuni, Sultan Murad, Sultan Ahmet) yasaklanıyor, Kanuni’de kahveyi sevdiğinden rica minnet üstüne kaldırıyor Avrupa kahveye Osmanlı’dan çok daha yabancıdır ve yayılmasında Osmanlı’nın rolü büyüktür… Aynı yasaklar İngiltere, Marsilya, Mekke ve Prusya’da da uygulandı…
Mısır yolundaki savaşlar yüzünden logistik sorunlar, aşırı tüketimde arz-talep dengesizliği sebebi ile yeniçeriler kahveye nohut katınca ufaktan problemde oluyor, kahve kalitesini kontrol için heyet kuruluyor…
Yani çay çok daha yeni hadiseler…
Her gün kaç bardak çay içiyorum hesabı belli değil. Bu bilgiler için teşekkürler. Sağlıklı mı, kaliteli mi emin değilim ama Ahmad markalı çayın sert lezzetine bayılıyorum.
